
Yorugklik tezligi
Yorug'lik tezligi -elektromagnit to'lqinlarning vakuumdatarqalish tezligi. Fizikaning asosiy doimiylaridan biri hisoblanib, "c" (lotincha"celerites" so'zining bosh harfi bo'lib, tarjimasi: tezlik) bilan belgilanadi. Yorug'lik tezligi har qanday fizik ta'sirlarning eng yuqori chegaraviy tarqalish tezligi.
Yorugklik tezligi-elektromagnit (jumladan, yorugklik) to'lqinlarining tarqalish tezligi; fizikaning asosiy doimiylaridan biri; har qanday fizik talsirlarning eng yuqori chegaraviy tarqalish tezligi; eng aniq qiymati s=299 792 458  1,2m/s (1980). Yo. t. moddiy jismlarning to'liq energiyasini ularning massasi b-n bogklaydi: Ye=ts2. Yorugklikning muhitdagi tezligi s' muhitlarning sindirish ko'rsatkichi p b-n bogklangan bo'lib, har doim s dan kichik bo'ladi. Yo. t.ni bevosita va bilvosita aniqlash mumkin. Yo. t.ni dastlab 1676 y.da daniyalik astronom O. K. Ryomer aniqladi. U Yupiter sayyorasi yo'ldoshlarining tutilishlari orasidagi vaqt o'zgarishiga qarab s=300 870  2 700 km/s ga teng ekanligini topdi. So'ngra (1728 y.da) ingliz astronomi J. Bradley yulduzlarning yorugklik aberratsiyalarini kuzatib Yo. t.ni anikdadi. Yerda Yo. t.ning qiymatini birinchi bo'lib 1849 y.da fransuz fizigi A. I. L. Fizo tishli gkildiraklarning aylanishi natijasida hosil bo'lgan yorugklik nurining aniq masofaga borib qaytish vaqtini o'lchash usuli orqali topdi. U olgan natija: 313 300 km/s. Keyingi qadamni 1862y.da fransuz fizigi J. B. L. Fuko qo'ydi. U yurtdoshi D. Arago tomonidan 1838 y.da taklif qilingan aylana ko'zgu usulidan foydalangan holda tajriba utkazib, s = 298 000  500 km/s ekanligini anikladi. Fuko yorugklikning suvdagi tezligi havodagi tezligidan kamligini ko'rsatdi.
Fizo va Fuko usuliga moslashgan tajribalar keyinroq ko'p marta har xil o'zgarishlar kiritilgan holda boshqa olimlar tomonidan ham o'tkazilgan. Bular orasida amerikalik fizik A. Maykelson o'zining aylanma prizma usulida Fizoning tishli gkildirak va Fukoning aylanma ko'zgu usullaridagi kamchiliklarni bartaraf qilib Yo. t.ning "yangi" qiymatini topdi. Bu usul natijasi: s- 299 890  60km/s. Havoning bir jinsli emasligi Yo. t.ni aniqroq o'lchashga talsir qiladi. Maykelson havosiz trubadan foydalanadi va s=299 796  4 km /s natijani oladi (1926). Yo. t.ning bu qiymati o'sha vaqtda eng to'gkrisi bo'lib, u fizik kattaliklarning xalqaro jadvaliga kiritilgan. 19a.da Yo. t.ni o'lchash fizikada katta ahamiyatga ega bo'lishi b-n birga, yana bir marta yorugklikning to'lqinlar nazariyasini tasdikladi, optikaning elektromagnetizm nazariyasi b-n bogkliqligini bilish hamda J. K. Maksvell tomonidan 1864-73y.larda yorugklikning elektromagnetizm nazariyasini yaratishda katta tayanch bo'ldi. Bilvosita usullar quyidagilar: barcha yulduzlar osmon gumbazida ellips (sfera) bo'ylab harakatlanadi; ularning qisqa o'klari Yerdan Df = 20,47" burchak ostida ko'rinadi. Bu yorugklik aberratsiyasi tufayli, yalni Yerning Quyosh atrofida g)=29,8 km/s tezlik b-n harakatlanishidan hosil bo'ladi. Yerdan yulduzlarni kuzatish uchun teleskop trubasini Yer harakati tomonga ogkdirish kerak. U vaqtda ogkish burchagi tangensi tgcp= ^?. Bu usul natijasi: s ==299 640  750 km/s. Elektr zaryadi va elektrostatik o'lchash birliklari nisbatidan iborat elektrodinamik doimiyni aniklash (nemis fiziklari R. Kolraush va V. Veber; 1856), yorugklikning chastota va to'lqin uzunligi mallum bo'lganda Yo. t.ni aniklash usullari ham bor. Hozirgi vaqtda Yo. t.ni o'lchash Fizo usullarining zamonaviylashtirilgan usullarini, yorugklik modulyasiyasini qo'llash orqali amalga oshiriladi. Lazer nurlaridan va chastotasi barkarorlashtirilgan ultratovush modulyatoridan foydalanish usuli orqali o'lchangan Yo. t.ning aniklik darajasi anchagina yuqori bo'lib, olingan natija s= 299 792,5 0,15 km/s ni tashkil qiladi. 1972 y.da amerikalik olim K. Ivenson o'z xodimlari b-n birga seziy chastota standarti orqali aniqroq natija olgan: s= 299 792 456,2  0,2m/s. Xalqaro fan va texnika soniy mallumotlar qo'mitasi bosh assambleyasining 1973 y.dagi karoriga binoan vakuumdagi Yo. t.ning qiymati s = 299 792 458  1,2 m/s deb qabul qilingan. [1]

Vakuumdagi qiymati


Yerdan Oygacha yorug'likning yetib borishi modeli

Yorug'likning vakuumdagi tezligi "c" fizik doimiydir. Uning eng aniq qiymati c=299 792 458 m/s, yo'i 1 079 252 848.8 km/soat teng. Shuningdek, 1983-yilda yorug'lik tezligining aniq qiymatidan foydalanilgan holda metr etaloni qabul qilingan. 1 metr -yorug'lik nurining vakuumda, 1/299 792 458 soniya ichida bosib o'tgan masofasiga teng. Yorug'lik tezligi moddiy jismlarning to'liq energiyasini ularning massasi bilan bog'laydi: E = mc2. Yorug'likning muhitdagi tezligi "c'" muhitlarning sindirish ko'rsatkichi "" bilan bog'langan bo'lib, har doim "c" dan kichik bo'ladi.
Tarixi
Yorug'lik tezligini bevosita va bilvosita aniqlash mumkin. Yorug'lik tezligini dastlab 1676-yilda daniyalik astronom Olaf Ryomer aniqlagan. U Yupiter sayyorasi yo'ldoshlarining tutilishlari orasidagi vaqt o'zgarishiga qarab c=300 870  2 700 km/soat ekanligini topdi.
Shuningdek, qarang
Yorugklik tezligidan yuqori harakat
Havolalar
Michelson-Morley Experiment (inglizcha)
Manbalar
Ao'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
